کتاب گران‏قدر «وسائل الشیعه»، اثر فقیه بزرگ «شیخ حرّ عاملی»، در اگرچه فی‏الواقع مشتمل بر روایات حضرات معصومین(ع) است، اما کتابی فقهی محسوب می‏شود.

شیخ حرّ عاملی مشربی «اخباری» دارند و در ظاهر کتاب فقهی ایشان اثری از «اصول» دیده نمی‏شود. «وسائل الشیعه» تنها مشتمل بر روایات حضرات معصومین(ع) است و شیخ تنها در مواردی ذیل برخی روایات توضیحاتی نگاشته‏اند. روایات در قالب ابواب مختلف تقسیم‏بندی شده‏اند و عنوان هر باب در واقع نظر فقهی شیخ محسوب می‏شود. از این رو شاید برخی روایات ذیل چند باب آورده شده باشند و همچنین نگارنده برخی از روایات را «تقطیع» نموده و تنها بخش مرتبط با عنوان باب را ذکر کرده‏اند.

همان‏گونه که اشاره شد، در ظاهر وسائل اثری از اصول دیده نمی‏شود اما از نظرات اجتهادی شیخ که در عناوین ابواب، توضیحات ذیل روایات و تلاش‏های ایشان برای رفع «تعارض ادلّه» مشهود است، ایشان برای استنباط احکام اصولی دارند! و در مواردی بسیار از ظاهر اخبار فراتر می‏روند.

شیخ حرّ عاملی از علمای متأخر محسوب می‏شوند. ایشان در سال ۱۰۳۳ هجری قمری در جبل‏عامل متولد و در سال ۱۱۰۴ در مشهدالرضا دعوت حق را لبیک گفتند. آرامگاه ایشان در صحن انقلاب آستان قدس رضوی قرار دارد.

امروز وسائل در فقه شیعی از اهمیت والایی برخوردار است، مرجع اصلی روایات فقهی محسوب می‏شود و بسیاری از مراجع عظام تقسیم‏بندی ابواب آن‏را با تغییرات اندک برای تبیین نظرات فقهی خویش برگزیده‏اند.

با تمام آنچه گفته شد، بسیاری از عناوین ابواب وسائل را نمی‏توان «حکم فقهی» نامید. به عبارت دیگر استنباط شیخ از روایات در مواردی متعدد یک نظر فقهی به معنای امروز آن محسوب نمی‏شود. البته این واقعیت را می‏توان در مشرب اخباری وی جستجو نمود. حضرات معصومین(ع) در پی تربیت انسان بوده‏اند و روایات ایشان تنها ناظر به بیان احکام شرعی نیست. این حقیقت به گونه‏ای در عناوین ابواب وسائل الشیعه مشهود است.

***

پی‏نوشت:

یکی از آفات محافل دینی ما، ذکر روایات منفرد و استنتاج بر اساس آن است. در حالی که اگرچه در ذکر روایات حضرات معصومین(ع) برکات فراوانی نهفته است، اما برای استنتاج از آن باید اولا «خانواده روایت» تشکیل شود و ثانیا عرضه بر قرآن، بررسی «سندیت» و «دلالت» و … ضروریست که این‏ها همه و همه از شئون اجتهادی فقهاست.

از آن‏جا که پست «کدام اختلاف رحمت است؟» مورد انتقاد برخی دوستان از این جهت واقع شد، تلاش می‏کنم تا روایات را ذیل ابواب اجتهادی آن بر اساس نظرات علمای عظام، از جمله «شیخ حرّ عاملی» بیاورم تا از هرگونه تفسیر به رأی و استنتاج غلط مصون باشد.